نقش مدرسه در ترویج سبک زندگی پایدار و سواد زیست‌محیطی در دوره ابتدایی: مقاله مروری

چکیده

با تشدید بحران‌های زیست‌محیطی در ایران و جهان، نقش مدرسه به عنوان نهادی کلیدی در ترویج سبک زندگی پایدار و پرورش سواد زیست‌محیطی به ویژه در دوره ابتدایی که حساسترین دوره شکل‌گیری نگرش‌ها و رفتارها است، بیش از پیش اهمیت یافته است. هدف این مقاله مروری نظام‌مند، شناسایی، دسته‌بندی و تبیین نقش مدرسه در ترویج سبک زندگی پایدار در دانش‌آموزان دوره ابتدایی بود. این پژوهش با رویکرد مروری نظام‌مند و با جستجو در پایگاه‌های داده فارسی و انگلیسی در بازه زمانی ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۴ (2011 تا 2025) انجام شد و پس از غربالگری و اعمال معیارهای ورود و خروج، ۳۳ منبع برای تحلیل نهایی انتخاب گردید. داده‌های استخراج‌شده با روش تحلیل تماتیک مورد تحلیل قرار گرفتند و یافته‌ها در چهار مضمون اصلی شامل برنامه درسی آشکار، برنامه درسی پنهان، فعالیت‌های فوق‌برنامه و پروژه‌های مشارکتی، و زیرساخت فیزیکی و مفهوم مدرسه سبز سازماندهی شدند. نتایج نشان داد که بیشترین حجم پژوهش‌های داخلی به برنامه درسی آشکار اختصاص یافته، اما این محور کمترین تأثیر را بر تغییر رفتار پایدار دانش‌آموزان دارد، در حالی که برنامه درسی پنهان و فعالیت‌های فوق‌برنامه با وجود تأثیر بالقوه بسیار بالا، به شدت مغفول مانده‌اند و محور زیرساخت فیزیکی نیز با فقر شدید پژوهشی و اجرایی مواجه است. تمرکز بیش از حد بر کتب درسی و محتوای رسمی در ایران، اگرچه ضروری است، اما کافی نیست و تحول در فرهنگ مدرسه، رفتار معلمان، فعالیت‌های عملی مشارکتی و زیرساخت فیزیکی برای تربیت دانش‌آموزان پایدار ضروری می‌باشد. بر اساس یافته‌ها، مدل مفهومی «چهارسوی مدرسه پایدار» شامل ارکان آموزش آشکار، فرهنگ پنهان، کنش مشارکتی و زیرساخت سبز پیشنهاد شد و مهم‌ترین خلأهای پژوهشی شامل کمبود مطالعات تجربی و مداخله‌ای، نبود مطالعات طولی، غفلت از برنامه درسی پنهان و فقدان ابزارهای بومی سنجش شناسایی گردید.