مجله تحقیقات روانشناسی عمومی و علوم تربیتی

هدف این مطالعه، شناسایی و تبیین راهبردهای ارتقای کیفیت یادگیری فراتر از شاخص‌های سنتی عملکرد تحصیلی بر اساس مرور کیفی پژوهش‌های پیشین بود. این پژوهش از نوع مروری کیفی با رویکرد تحلیل مضمون انجام شد. داده‌ها صرفاً از طریق مرور نظام‌مند ادبیات علمی مرتبط با کیفیت یادگیری، یادگیری معنادار، خودتنظیمی، ابعاد هیجانی–اجتماعی یادگیری و راهبردهای آموزشی گردآوری شدند. در مجموع ۱۵ مقاله علمی واجد شرایط، بر اساس معیارهای ورود و خروج مشخص، انتخاب و متن کامل آن‌ها تحلیل شد. فرایند تحلیل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار NVivo نسخه 14 و از طریق کدگذاری باز، سازمان‌دهی مفاهیم و استخراج مضامین اصلی انجام گرفت. اشباع نظری به‌عنوان معیار توقف تحلیل در نظر گرفته شد. یافته‌ها نشان داد کیفیت یادگیری مفهومی چندبعدی است که از تعامل سه حوزه اصلی شکل می‌گیرد: تعمیق فرایندهای درونی یادگیری (شامل یادگیری معنادار، خودتنظیمی و درگیری شناختی)، ابعاد هیجانی–اجتماعی تجربه آموزشی (مانند امنیت روانی، تعلق و حمایت عاطفی) و راهبردهای زمینه‌ای و آموزشی (از جمله تدریس فعال، بازخورد کیفی و ارزشیابی برای یادگیری). نتایج نشان داد تمرکز صرف بر عملکرد تحصیلی، ظرفیت تبیین کیفیت واقعی یادگیری را ندارد. بر اساس یافته‌ها، ارتقای کیفیت یادگیری مستلزم رویکردی جامع است که فراتر از نمره و آزمون، بر معنا، هیجان، خودراهبری و تجربه یادگیری تأکید کند. این رویکرد می‌تواند مبنای بازاندیشی در سیاست‌ها و رویه‌های آموزشی قرار گیرد.

هدف این مطالعه تبیین و یکپارچه‌سازی زمینه‌ها و مؤلفه‌های ادراک عدالت آموزشی از منظر یادگیرندگان بر اساس شواهد کیفی موجود در ادبیات علمی است. این پژوهش از نوع مروری کیفی با رویکرد تحلیل محتوای استقرایی انجام شد. داده‌ها صرفاً از طریق مرور هدفمند متون علمی گردآوری گردید و ۱۳ مقاله واجد شرایط که به تجربه و ادراک یادگیرندگان از عدالت آموزشی پرداخته بودند، انتخاب شد. فرآیند انتخاب تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. تحلیل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار NVivo نسخه 14 و از طریق کدگذاری باز، مقوله‌بندی مفهومی و مقایسه مداوم انجام گرفت. نتایج نشان داد ادراک عدالت آموزشی مفهومی چندبعدی است که در چهار حوزه اصلی شکل می‌گیرد: عدالت ساختاری و نهادی، عدالت تعاملی و بین‌فردی، عدالت رویه‌ای در فرآیندهای آموزشی و عدالت ادراک‌شده در پیامدها و نتایج تحصیلی. یادگیرندگان عدالت را نه‌تنها در سطح سیاست‌ها و منابع، بلکه در کیفیت تعاملات انسانی، شفافیت و ثبات رویه‌ها، مشارکت در تصمیم‌گیری و تناسب میان تلاش و نتایج تجربه می‌کنند. ضعف در هر یک از این سطوح می‌تواند ادراک کلی عدالت آموزشی را تضعیف کند. یافته‌ها نشان می‌دهد تحقق عدالت آموزشی مستلزم توجه هم‌زمان به ساختارها، فرآیندها و روابط انسانی در محیط‌های یادگیری است و ادراک یادگیرندگان باید به‌عنوان شاخصی کلیدی در ارزیابی و اصلاح نظام‌های آموزشی مدنظر قرار گیرد.

هدف این مطالعه تبیین و یکپارچه‌سازی سازوکارهای روانشناختی دخیل در بازسازی هویت افراد پس از تجربه شکست تحصیلی از طریق مرور کیفی ادبیات علمی است. این پژوهش با رویکرد مروری کیفی و مبتنی بر تحلیل مضمون انجام شد. داده‌ها صرفاً از طریق مرور نظام‌مند متون علمی گردآوری گردید و ۱۹ مقاله واجد معیارهای ورود، به‌عنوان واحد تحلیل انتخاب شدند. فرایند انتخاب منابع تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. داده‌های متنی استخراج‌شده از مقالات در نرم‌افزار NVivo نسخه ۱۴ سازمان‌دهی و با استفاده از کدگذاری باز و مقوله‌بندی مفهومی تحلیل شدند. تمرکز تحلیل بر شناسایی الگوهای مشترک، روابط میان مفاهیم و استخراج مضامین هسته‌ای مرتبط با بازسازی هویت پس از شکست تحصیلی بود. یافته‌ها نشان داد بازسازی هویت فرایندی چندبعدی و تعاملی است که از چهار سازوکار اصلی تشکیل می‌شود: پردازش هیجانی سازگارانه شکست، بازتعریف شناختی خود و معنا‌بخشی به تجربه ناکامی، بهره‌گیری از منابع بین‌فردی و اجتماعی حمایتگر، و به‌کارگیری راهبردهای کنش‌مندانه مانند خودبازتابی، تنظیم اهداف و خودتنظیمی. تعامل این سازوکارها زمینه گذار از هویت شکننده و عملکردمحور به هویتی انعطاف‌پذیر، رشد‌محور و منسجم را فراهم می‌سازد. نتایج نشان می‌دهد شکست تحصیلی لزوماً پیامدی آسیب‌زا نیست و در صورت وجود پردازش هیجانی، شناختی و اجتماعی مناسب می‌تواند به فرصتی برای رشد و تحول هویتی تبدیل شود؛ ازاین‌رو توجه به این سازوکارها برای طراحی مداخلات آموزشی و مشاوره‌ای ضروری است.

هدف این مطالعه، تبیین تجربه زیسته دانشجویان آموزش عالی از یادگیری مبتنی بر تجربه از طریق تلفیق نظام‌مند یافته‌های پژوهش‌های کیفی پیشین است. این پژوهش با رویکرد مرور نظام‌مند کیفی انجام شد و داده‌ها صرفاً از طریق مرور ادبیات علمی گردآوری گردید. شانزده مقاله کیفی و مطالعات ترکیبیِ دارای بخش کیفی که به‌طور مستقیم به دیدگاه و تجربه دانشجویان آموزش عالی در یادگیری مبتنی بر تجربه پرداخته بودند، بر اساس معیارهای ورود و خروج انتخاب شدند. تحلیل داده‌ها با روش تحلیل محتوای استقرایی و با استفاده از نرم‌افزار NVivo نسخه 14 انجام گرفت و فرایند انتخاب و تحلیل مطالعات تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. یافته‌ها نشان داد که یادگیری مبتنی بر تجربه از منظر دانشجویان فرایندی معناساز، تعاملی و زمینه‌مند است که از طریق پیوند نظریه و عمل، مشارکت فعال، بازاندیشی و تعاملات آموزشی شکل می‌گیرد. این رویکرد به تعمیق یادگیری، افزایش انگیزش درونی، رشد شایستگی‌های حرفه‌ای و توسعه مهارت‌های نرم منجر می‌شود، هرچند چالش‌هایی مانند محدودیت منابع، فشار ارزشیابی و نابرابری فرصت‌ها نیز گزارش شده است. یادگیری مبتنی بر تجربه در صورت طراحی هدفمند، حمایت نهادی و همسویی نظام‌های ارزشیابی، می‌تواند به یادگیری پایدار و کاربردی در آموزش عالی منجر شود و توجه به تجربه زیسته دانشجویان شرط اساسی موفقیت آن است.

هدف این مطالعه شناسایی و تبیین راهبردهای تقویت روابط معنادار و تفسیر نقش آن‌ها در رشد تحصیلی و روانشناختی فراگیران در محیط‌های آموزشی است. پژوهش حاضر یک مرور کیفی با رویکرد فراترکیب است که داده‌های آن صرفاً از طریق مرور نظام‌مند متون علمی گردآوری شد. پس از جست‌وجوی هدفمند و اعمال معیارهای ورود، ۱۸ مقاله کیفی معتبر انتخاب گردید. داده‌ها با استفاده از تحلیل مضمون و با به‌کارگیری نرم‌افزار NVivo نسخه 14 در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شدند. فرایند تحلیل تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. یافته‌ها در قالب سه مضمون اصلی شامل بسترهای رابطه‌محور در محیط‌های آموزشی، راهبردهای تعاملی تقویت روابط معنادار و پیامدهای تحصیلی و روانشناختی روابط معنادار استخراج شد. نتایج نشان داد که امنیت عاطفی، احترام متقابل، ارتباط همدلانه، گفت‌وگوی دوسویه و تقویت حس تعلق، نقشی محوری در افزایش انگیزش تحصیلی، بهزیستی روانشناختی، تاب‌آوری و درگیری تحصیلی فراگیران دارند. روابط معنادار به‌عنوان یکی از ارکان بنیادین رشد تحصیلی و روانشناختی، نیازمند رویکردی نظام‌مند و چندسطحی در سیاست‌گذاری و عمل آموزشی هستند. تمرکز بر راهبردهای رابطه‌محور می‌تواند به بهبود کیفیت تجربه آموزشی و ارتقای سلامت روان فراگیران منجر شود.

هدف این مطالعه تبیین و تلفیق تجربه‌های معلمان از فشارهای ناشی از ارزشیابی و پاسخگویی آموزشی بر اساس مرور کیفی ادبیات پژوهشی موجود است. این پژوهش از نوع مرور کیفی با رویکرد تفسیری–تحلیلی است که در آن ۱۵ مقاله علمی مرتبط با تجربه معلمان از نظام‌های ارزشیابی و پاسخگویی آموزشی انتخاب و تحلیل شد. گردآوری داده‌ها صرفاً از طریق مرور متون و مقالات علمی انجام گرفت و معیار انتخاب منابع، تمرکز بر تجربه‌ها و ادراک‌های معلمان و استفاده از داده‌های کیفی یا توصیفی بود. داده‌های استخراج‌شده با استفاده از تحلیل مضمون و به‌کارگیری نرم‌افزار NVivo نسخه ۱۴ کدگذاری و تحلیل شدند. فرایند تحلیل تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. نتایج تحلیل نشان داد که تجربه معلمان از فشارهای ارزشیابی در چهار مضمون اصلی سازمان می‌یابد: فشارهای ساختاری و سیاست‌محور ارزشیابی، پیامدهای روان‌شناختی و هیجانی، تأثیر بر عملکرد و هویت حرفه‌ای، و راهبردهای مقابله‌ای و سازگاری. فشارهای ناشی از استانداردسازی، آزمون‌محوری و پاسخگویی بوروکراتیک با افزایش استرس شغلی، اضطراب ارزشیابی، فرسودگی حرفه‌ای و تغییر رویکردهای تدریس همراه است. در عین حال، معلمان از راهبردهای فردی و جمعی برای کاهش فشار و حفظ تعادل حرفه‌ای استفاده می‌کنند. یافته‌ها نشان می‌دهد که نظام‌های ارزشیابی و پاسخگویی، در صورت غلبه منطق کنترل و سنجش کمی، می‌توانند پیامدهای منفی قابل‌توجهی برای سلامت روانی و هویت حرفه‌ای معلمان داشته باشند؛ ازاین‌رو، طراحی نظام‌های پاسخگویی متوازن‌تر و انسانی‌تر ضروری است.

هدف این مطالعه تبیین نقش معنا و هدف در پیشرفت تحصیلی از طریق یکپارچه‌سازی و بازاندیشی نظریه‌ها و شواهد کیفی موجود در ادبیات علمی است. این پژوهش با رویکرد مرور نظری کیفی انجام شد و داده‌ها صرفاً از طریق مرور متون علمی گردآوری گردید. سیزده مقاله علمی مرتبط که به‌طور مستقیم به مفاهیم معنا در زندگی، هدفمندی و پیامدهای تحصیلی پرداخته بودند، بر اساس معیارهای ارتباط مفهومی و غنای نظری انتخاب شدند. تحلیل داده‌ها با استفاده از تحلیل کیفی نظری و به کمک نرم‌افزار NVivo نسخه 14 انجام گرفت و فرایند تحلیل تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. یافته‌های تحلیل کیفی نشان داد که معنا به‌عنوان بنیان انگیزش تحصیلی عمل می‌کند و از طریق افزایش انگیزش درونی، خودکارآمدی و تنظیم هیجانی، کیفیت یادگیری و پایداری تحصیلی را ارتقا می‌دهد. همچنین، هدفمندی به‌عنوان سازوکاری جهت‌دهنده، نقش واسطه‌ای میان معنا و رفتارهای تحصیلی ایفا کرده و با خودتنظیمی، پشتکار و جهت‌گیری بلندمدت تحصیلی مرتبط است. در نهایت، معنا و هدف با پیامدهای روان‌شناختی مثبتی همچون بهزیستی تحصیلی، تاب‌آوری و شکل‌گیری هویت تحصیلی معنادار همراه هستند. نتایج این مرور نشان می‌دهد که معنا و هدف مؤلفه‌هایی مرکزی در پیشرفت تحصیلی پایدار و انسان‌محور هستند و ادغام آن‌ها در سیاست‌ها و برنامه‌های آموزشی می‌تواند به ارتقای عملکرد تحصیلی و سلامت روان فراگیران منجر شود.

هدف این مطالعه، تبیین مؤلفه‌ها، عوامل زمینه‌ای و پیامدهای یادگیری خودتنظیمی در بافت‌های آموزشی مختلف از طریق مرور نظام‌مند کیفی پژوهش‌های پیشین است. این پژوهش با رویکرد مرور نظام‌مند کیفی انجام شد و داده‌ها صرفاً از طریق بررسی متون علمی مرتبط با یادگیری خودتنظیمی گردآوری گردید. پس از جست‌وجوی نظام‌مند و اعمال معیارهای ورود و خروج، ۱۷ مقاله واجد شرایط برای تحلیل نهایی انتخاب شد. تحلیل داده‌ها با استفاده از تحلیل مضمون کیفی و به‌کارگیری نرم‌افزار NVivo نسخه ۱۴ صورت گرفت. فرایند کدگذاری در سطوح باز، محوری و انتخابی انجام شد و ملاک توقف تحلیل، دستیابی به اشباع نظری بود. یافته‌ها نشان داد یادگیری خودتنظیمی سازه‌ای چندبعدی و بافت‌مند است که از تعامل مؤلفه‌های شناختی و فراشناختی، ابعاد انگیزشی و هیجانی، و عوامل زمینه‌ای آموزشی شکل می‌گیرد. نقش محوری راهبردهای شناختی و فراشناختی، اهمیت خودکارآمدی و تنظیم هیجان، و تأثیر معلم، طراحی آموزشی و فناوری‌های یادگیری به‌عنوان مضامین اصلی شناسایی شدند. همچنین، پیامدهایی نظیر بهبود پیشرفت تحصیلی، یادگیری عمیق، مشارکت فعال و آمادگی برای یادگیری مادام‌العمر مورد تأکید قرار گرفت. نتایج این مرور کیفی نشان می‌دهد توسعه یادگیری خودتنظیمی مستلزم رویکردی جامع، بافت‌محور و فراتر از آموزش صرف راهبردهای شناختی است و می‌تواند نقش کلیدی در ارتقای کیفیت یادگیری و موفقیت آموزشی ایفا کند.